Pháp luật dân sự hiện hành quy định về các đối tượng được hưởng di sản thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, bất kể ý chí định đoạt của người để lại di sản. Vậy, những chủ thể nào thuộc diện được hưởng di sản thừa kế đương nhiên theo quy định của pháp luật?
1. Những ai đương nhiên được hưởng di sản thừa kế?
Quyền thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Pháp luật dân sự hiện hành đã thiết lập các quy định cụ thể về việc hưởng di sản thừa kế mà không phụ thuộc vào nội dung di chúc hay ý chí của người để lại di sản. Chế định này xuất phát từ nguyên tắc nhân đạo và trách nhiệm gia đình, nhằm bảo vệ quyền lợi cho những người có mối quan hệ huyết thống hoặc nuôi dưỡng mật thiết nhất với người quá cố, đảm bảo họ không bị rơi vào tình trạng khó khăn về kinh tế dù người chết có định đoạt tài sản như thế nào.
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Với tư cách là một hành vi pháp lý đơn phương, pháp luật tôn trọng quyền tự do định đoạt của người lập di chúc, theo đó Người lập di chúc có quyền: chỉ định người thừa kế, truất quyền hưởng di sản; phân định di sản cho từng người thừa kế; dành một phần di sản trong khối di sản để di tặng, thờ cúng; giao nghĩa vụ cho những người thừa kế nhất định; chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản, người phân chia di sản.
Tuy nhiên, quyền tự do định đoạt này không phải là tuyệt đối. Để cân bằng giữa quyền cá nhân và đạo đức xã hội, Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về “suất thừa kế bắt buộc”. Theo đó, những đối tượng sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật (nếu di sản được chia theo pháp luật), ngay cả khi họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn 2/3 xuất đó:
– Con chưa thành niên: Những người con dưới 18 tuổi, chưa có khả năng tự lập về tài chính.
– Cha, mẹ: Bao gồm cha đẻ, mẹ đẻ và cha nuôi, mẹ nuôi hợp pháp.
– Vợ, chồng: Người đang trong quan hệ hôn nhân hợp pháp với người quá cố tại thời điểm mở thừa kế.
– Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động: Những người con từ đủ 18 tuổi trở lên nhưng bị khiếm khuyết về thể chất hoặc tâm thần, dẫn đến không thể tự nuôi mình.
Quy định này chính là một ngoại lệ đặc biệt, khẳng định rằng dù ý chí của người đã khuất luôn được đề cao, nhưng trách nhiệm nuôi dưỡng các thành viên yếu thế trong gia đình vẫn là nghĩa vụ được ưu tiên hàng đầu.
Ví dụ: Tài sản của ông Hiền để lại là 600.000.000 đồng. Hàng thừa kế thứ nhất của ông Hiền bao gồm Bố đẻ, mẹ đẻ, vợ, con. Một suất thừa kế theo pháp luật của ông Hiền được xác định bằng 150.000.000 đồng (tức là 600.000.000 : 4 người). Khi đó, mặc dù trong di chúc ông Hiền chỉ để lại di sản cho vợ, con của ông Hiền, tuy nhiên bố mẹ đẻ của ông Hiền vẫn sẽ được hưởng mỗi người 105.000.000 đồng (tức là hai phần ba của một suất thừa kế).
2. Điều kiện để được hưởng di sản không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Mặc dù thuộc nhóm đối tượng ưu tiên theo quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, nhưng để thực tế nhận được di sản, các chủ thể này phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp lý cần thiết. Cụ thể, quyền “hưởng di sản đương nhiên” chỉ phát sinh khi thỏa mãn các căn cứ sau:
– Phải còn sống vào thời điểm mở thừa kế
Đây là điều kiện tiên quyết về năng lực pháp luật dân sự của cá nhân. Theo quy định chung, người thừa kế là cá nhân phải còn sống vào thời điểm người để lại di sản qua đời. Trường hợp con của người để lại di sản sinh ra sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước đó thì vẫn được tính là đối tượng được hưởng di sản.
– Không từ chối nhận di sản
Căn cứ theo Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác. Việc từ chối phải được lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản hoặc những người thừa kế khác trước thời điểm phân chia di sản.
– Không thuộc trường hợp bị tước quyền hưởng di sản
Người thừa kế sẽ mất quyền hưởng di sản nếu vi phạm các chuẩn mực đạo đức hoặc quy định pháp luật nghiêm trọng theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015. Các trường hợp cụ thể bao gồm:
+ Xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm: Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc ngược đãi, hành hạ nghiêm trọng người để lại di sản; xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người đó.
+ Vi phạm nghĩa vụ nuôi dưỡng: Người có hành vi vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản.
+ Xâm phạm tính mạng người đồng thừa kế: Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng của người thừa kế khác nhằm chiếm đoạt một phần hoặc toàn bộ suất di sản của người đó.
+ Hành vi trái pháp luật liên quan đến di chúc: Người có hành vi lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người để lại di sản lập di chúc; hoặc có hành vi giả mạo, sửa chữa, hủy hoại, che giấu di chúc nhằm hưởng di sản trái với ý chí của người để lại di sản
Quyền hưởng di sản không phụ thuộc vào di chúc là một quyền lợi mang tính bảo vệ, nhưng nó chỉ được thực thi khi chủ thể có đủ tư cách đạo đức và pháp lý đối với người đã khuất.
Như vậy, thuật ngữ “người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc” (hay thường gọi là người đương nhiên được hưởng thừa kế) là một chế định đặc thù chỉ dành riêng để bảo vệ các đối tượng yếu thế khi có di chúc. Khi di sản được chia theo pháp luật, việc phân chia hoàn toàn tuân thủ theo hàng thừa kế và nguyên tắc chia đều, không có ngoại lệ cho bất kỳ trường hợp “đương nhiên” nào khác.
Xem thêm:
Thời hiệu thừa kế theo quy định của pháp luật
Thủ tục khai nhận di sản thừa kế
Quy định pháp luật về tước quyền thừa kế
Lưu ý: Các nội dung tư vấn hoặc văn bản pháp luật được trích dẫn trên có thể đã thay đổi hoặc hết hiệu lực tại thời điểm hiện tại. Khách hàng vui lòng liên hệ với chúng tôi qua số điện thoại: 0975.866.929 để được tư vấn hỗ trợ một cách chính xác.
⚖️ Bạn đang gặp vướng mắc pháp lý và cần được tư vấn kịp thời?
Đừng để quyền lợi hợp pháp của mình bị ảnh hưởng.
Hãy liên hệ ngay với Công ty Luật TNHH Bạch Long – nơi luôn tận tâm lắng nghe và đưa ra giải pháp, pháp lý hiệu quả cho Quý khách hàng.
Công ty Luật TNHH Bạch Long là đơn vị tư vấn và cung cấp dịch vụ pháp lý uy tín, quy tụ đội ngũ Luật sư giàu kinh nghiệm thực tiễn, chuyên môn vững vàng và luôn tận tâm với nghề. Với phương châm
‘Quyền lợi của bạn – Vinh hạnh của chúng tôi’
📍 Địa chỉ: Số 10 ngõ 40 Trần Vỹ, phường Phú Diễn, TP Hà Nội
📞 Hotline: 0975.866.929
📧 Email: Luatbachlong@gmail.com